Γράφει ο Χριστόφορος Παναγιωτούδης

Πώς ο γιος ενός Πάπα έγινε στρατηγός, δούκας, πρότυπο για τον Μακιαβέλι και μία από τις πιο αμφιλεγόμενες μορφές της ιταλικής Αναγέννησης

Ένας άνθρωπος που έγινε μεγαλύτερος από την ίδια του την εποχή

Ο Cesare Borgia είναι μία από εκείνες τις ιστορικές μορφές που δύσκολα διαχωρίζονται από τον μύθο που δημιουργήθηκε γύρω τους.

Στρατιωτικός ηγέτης.

Καρδινάλιος που εγκατέλειψε την Εκκλησία.

Γιος του Πάπα Αλεξάνδρου ΣΤ΄.

Κατακτητής της Romagna.

Πολιτικός αντίπαλος, διπλωμάτης, προστάτης καλλιτεχνών και ταυτόχρονα άνθρωπος που συνδέθηκε με δολοφονίες, ίντριγκες και ακραία πολιτική βία.

Γεννημένος το 1475, γιος του Rodrigo Borgia —του μελλοντικού Πάπα Alexander VI— και της Vannozza Cattanei, ο Cesare προοριζόταν αρχικά για εκκλησιαστική σταδιοδρομία. Έγινε επίσκοπος της Pamplona, αρχιεπίσκοπος της Valencia και το 1493 καρδινάλιος. Λίγα χρόνια αργότερα όμως εγκατέλειψε την καρδιναλική ιδιότητα και ακολούθησε εντελώς διαφορετικό δρόμο: εκείνον του στρατιωτικού και πολιτικού ηγεμόνα.

Και μέσα σε ελάχιστα χρόνια κατάφερε να γίνει μία από τις πιο ισχυρές και φοβερές προσωπικότητες της Ιταλίας.

Η οικογένεια Borgia — εξουσία, Εκκλησία και πολιτική

Για να καταλάβουμε τον Cesare, πρέπει πρώτα να καταλάβουμε την οικογένειά του.

Οι Borgia ήταν ισπανικής καταγωγής και απέκτησαν τεράστια επιρροή στην Ιταλία του 15ου αιώνα. Ο Rodrigo Borgia εξελέγη Πάπας το 1492 με το όνομα Alexander VI.

Η παπική εξουσία εκείνη την εποχή δεν ήταν απλώς θρησκευτική.

Ο Πάπας ήταν και πολιτικός ηγεμόνας.

Διέθετε:

στρατεύματα,
εδάφη,
συμμαχίες,
οικονομικούς πόρους,
και τεράστια διπλωματική επιρροή.

Η Ιταλία δεν ήταν ενιαίο κράτος. Ήταν ένα πολύπλοκο μωσαϊκό από βασίλεια, δουκάτα, δημοκρατίες, παπικά εδάφη και ανεξάρτητες οικογένειες.

Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, η οικογένεια Borgia προσπάθησε να μετατρέψει την παπική ισχύ σε πραγματική δυναστική εξουσία.

Και ο Cesare έγινε το σημαντικότερο όργανο αυτής της φιλοδοξίας.

Από καρδινάλιος σε στρατιωτικό ηγέτη

Το 1498 ο Cesare έκανε κάτι εξαιρετικά ασυνήθιστο.

Παραχώρησε την καρδιναλική του ιδιότητα.

Ήταν μία ριζική αλλαγή ζωής.

Από εκκλησιαστικός αξιωματούχος μετατράπηκε σε κοσμικό πρίγκιπα.

Ο βασιλιάς της Γαλλίας Λουδοβίκος ΙΒ΄ του παραχώρησε το δουκάτο του Valentinois — από εκεί προήλθε και το γνωστό προσωνύμιο:

Il Valentino.

Την επόμενη χρονιά παντρεύτηκε τη Charlotte d’Albret, αδελφή του βασιλιά της Ναβάρρας, ενισχύοντας τη σύνδεσή του με τη γαλλική μοναρχία.

Η αλλαγή αυτή δεν ήταν τυχαία.

Ο Cesare ήθελε στρατό.

Εδάφη.

Πολιτική ανεξαρτησία.

Και κυρίως:

ένα δικό του κράτος.

Η μεγάλη φιλοδοξία: ένα κράτος στη Romagna

Η κεντρική περιοχή των στρατιωτικών εκστρατειών του ήταν η Romagna.

Εκεί υπήρχαν πολλές μικρές τοπικές δυναστείες, θεωρητικά υποτελείς στην Παπική Έδρα αλλά στην πράξη αρκετά ανεξάρτητες.

Ο Cesare άρχισε σταδιακά να τις υποτάσσει.

Κατέλαβε μεταξύ άλλων:

Imola,
Forlì,
Faenza,
Rimini,
Pesaro,
Urbino,
Camerino.

Μέχρι το 1501 είχε ήδη αποκτήσει τον τίτλο του Δούκα της Romagna.

Το ενδιαφέρον όμως είναι ότι δεν περιορίστηκε στη στρατιωτική κατάκτηση.

Προσπάθησε να δημιουργήσει και διοίκηση.

Ο Cesare Borgia ως διοικητής

Η παραδοσιακή εικόνα του Cesare επικεντρώνεται σχεδόν αποκλειστικά:

στη βία,

στις δολοφονίες,

στις ίντριγκες.

Όμως η ιστορική εικόνα είναι πιο σύνθετη.

Στη Romagna επιχείρησε να δημιουργήσει πιο συγκεντρωμένη διοίκηση, δικαστικό σύστημα και ισχυρότερη κρατική παρουσία.

Ιδρύθηκε ανώτατο δικαστήριο εφέσεων, διορίστηκαν κυβερνήτες στις πόλεις και επιχειρήθηκε η αντικατάσταση των μικρών τοπικών ηγεμονιών από ενιαία διοικητική δομή. Η Treccani σημειώνει ότι η περιοχή, προηγουμένως κατακερματισμένη μεταξύ μικρών τοπικών εξουσιών, άρχισε να αποκτά χαρακτηριστικά περισσότερο οργανωμένου κράτους.

Αυτό ακριβώς εντυπωσίασε ιδιαίτερα έναν άνθρωπο που βρισκόταν εκεί ως διπλωματικός παρατηρητής:

τον Niccolò Machiavelli.

Ο άνθρωπος που παρατηρούσε τον Cesare: Niccolò Machiavelli

Το 1502 η Δημοκρατία της Φλωρεντίας έστειλε τον Machiavelli ως διπλωματικό απεσταλμένο στην αυλή του Cesare.

Ο Machiavelli είχε έτσι τη δυνατότητα να παρακολουθήσει τον Valentino από πολύ κοντά.

Είδε:

τη διπλωματία του,
τον τρόπο που χειριζόταν τους στρατιωτικούς αρχηγούς,
τις συμμαχίες,
την προπαγάνδα,
την πολιτική εξαπάτηση,
και την άσκηση βίας.

Αργότερα, στο The Prince, ο Cesare Borgia έγινε ένα από τα σημαντικότερα παραδείγματα ηγεμόνα που προσπαθεί να δημιουργήσει εξουσία μέσα σε έναν εξαιρετικά ασταθή κόσμο.

Δεν σημαίνει ότι ο Machiavelli τον θεωρούσε ηθικό πρότυπο.

Τον θεωρούσε όμως πολιτικά ενδιαφέρον πρότυπο.

Και αυτή η διαφορά είναι καθοριστική.

Cesare Borgia και «The Prince»

Ο Cesare συχνά περιγράφεται απλοϊκά ως:

«ο άνθρωπος που ενέπνευσε τον Μακιαβέλι να γράψει τον Ηγεμόνα».

Η πραγματικότητα είναι πιο σύνθετη.

Ο Machiavelli χρησιμοποιεί τον Borgia ως case study.

Έναν άνθρωπο που:

απέκτησε εξουσία μέσω οικογενειακής εύνοιας,
δημιούργησε δική του στρατιωτική δύναμη,
προσπάθησε να εξαλείψει εσωτερικούς αντιπάλους,
επιχείρησε να κερδίσει την υποστήριξη του πληθυσμού,
αλλά τελικά εξαρτιόταν από εξωτερικές συνθήκες που δεν μπορούσε να ελέγξει.

Ο Cesare ενσάρκωνε για τον Machiavelli το πρόβλημα της virtù και fortuna.

Δηλαδή:

ικανότητα

εναντίον

τύχης.

Και τελικά, η τύχη ήταν εκείνη που τον κατέστρεψε.

Ramiro de Lorqua — η πιο διάσημη ιστορία πολιτικής βίας

Μία από τις πιο διάσημες ιστορίες αφορά τον Ramiro de Lorqua.

Ο Cesare τον είχε τοποθετήσει ως ισχυρό κυβερνήτη στη Romagna με σκοπό να επιβάλει τάξη.

Η διοίκησή του ήταν εξαιρετικά σκληρή.

Όταν όμως η περιοχή είχε σταθεροποιηθεί, ο Cesare φαίνεται ότι αποφάσισε να αποστασιοποιηθεί από αυτή τη σκληρότητα.

Ο Ramiro βρέθηκε νεκρός στην Cesena, το σώμα του εκτεθειμένο δημόσια.

Ο Machiavelli παρουσιάζει το επεισόδιο ως παράδειγμα πολιτικής στρατηγικής:

ο ηγεμόνας χρησιμοποιεί έναν σκληρό αξιωματούχο για να επιβάλει τάξη και στη συνέχεια τον θυσιάζει ώστε η οργή του πληθυσμού να στραφεί εναντίον του αξιωματούχου και όχι εναντίον του ίδιου.

Η Treccani καταγράφει την εκτέλεση και τη δημόσια έκθεση του σώματος στην Cesena, αλλά τα ακριβή κίνητρα πίσω από την απόφαση παραμένουν θέμα ιστορικής ερμηνείας.

Η παγίδα της Senigallia

Αν υπάρχει ένα περιστατικό που αντιπροσωπεύει την πολιτική προσωπικότητα του Cesare, είναι πιθανότατα η Senigallia.

Το 1502 αρκετοί από τους condottieri του φοβήθηκαν την αυξανόμενη δύναμή του και συνωμότησαν εναντίον του.

Ανάμεσά τους βρίσκονταν:

Vitellozzo Vitelli,
Oliverotto da Fermo,
Paolo Orsini,
Francesco Orsini.

Ο Cesare προσποιήθηκε συμφιλίωση.

Τους προσέγγισε.

Τους έκανε να πιστέψουν ότι η κρίση είχε ξεπεραστεί.

Και όταν συγκεντρώθηκαν στη Senigallia, τους συνέλαβε.

Ο Vitelli και ο Oliverotto θανατώθηκαν σχεδόν αμέσως, ενώ οι Orsini λίγο αργότερα. Το επεισόδιο εντυπωσίασε τον Machiavelli, ο οποίος το κατέγραψε λεπτομερώς.

Ήταν ένα κλασικό παράδειγμα:

πολιτικής εξαπάτησης ως στρατηγικού όπλου.

Ήταν πραγματικά τόσο αδίστακτος;

Ναι.

Αλλά η απάντηση χρειάζεται προσοχή.

Ο Cesare χρησιμοποίησε:

εκτελέσεις,
στρατιωτική βία,
πολιτική εξαπάτηση,
εκφοβισμό,
φυλακίσεις.

Αυτό είναι ιστορικά τεκμηριωμένο.

Όμως γύρω από την οικογένεια Borgia δημιουργήθηκε επίσης μια τεράστια Black Legend.

Δηλαδή μια συσσώρευση ιστοριών για:

δηλητηριάσεις,

αιμομιξία,

σατανικές τελετές,

μαζικές δολοφονίες,

ακραία σεξουαλικά σκάνδαλα.

Μερικές έχουν κάποια βάση.

Άλλες είναι αμφισβητούμενες.

Άλλες πιθανότατα διογκώθηκαν από πολιτικούς αντιπάλους.

Αυτό είναι σημαντικό γιατί η Ρώμη της Αναγέννησης ήταν ένας κόσμος όπου η προπαγάνδα αποτελούσε πολιτικό όπλο.

Ο φόβος γύρω από το όνομα Borgia έγινε σταδιακά μέρος της εξουσίας τους.

Το μυστήριο του Giovanni Borgia

Ένα από τα μεγαλύτερα σκοτεινά σημεία της ζωής του Cesare αφορά τον αδελφό του:

Giovanni Borgia, Duke of Gandía.

Το 1497 ο Giovanni δολοφονήθηκε στη Ρώμη.

Το σώμα του βρέθηκε στον Τίβερη.

Από πολύ νωρίς κυκλοφόρησαν υποψίες ότι πίσω από τη δολοφονία βρισκόταν ο Cesare.

Ακόμη και σύγχρονες εγκυκλοπαιδικές πηγές αναφέρουν αυτή την πιθανότητα.

Ωστόσο, η υπόθεση δεν αποδείχθηκε ποτέ οριστικά.

Υπήρχαν πολλοί πιθανοί εχθροί.

Η ιστορία λοιπόν βρίσκεται κάπου ανάμεσα σε:

ισχυρή υποψία και μη αποδεδειγμένο γεγονός.

Και αυτή ακριβώς η ασάφεια συνέβαλε πολύ στη δημιουργία του σκοτεινού μύθου του Cesare.

Lucrezia Borgia — αδελφή και πολιτική σύμμαχος

Η άλλη μεγάλη προσωπικότητα της οικογένειας ήταν η Lucrezia Borgia.

Για αιώνες παρουσιάστηκε συχνά ως femme fatale, δηλητηριάστρια και συνεργός εγκλημάτων.

Η σύγχρονη ιστοριογραφία είναι πολύ πιο επιφυλακτική απέναντι σε αυτές τις αφηγήσεις.

Η Lucrezia ήταν περισσότερο:

δυναστικό εργαλείο,
πολιτική μεσολαβήτρια,
μορφωμένη αριστοκράτισσα,
και αργότερα σημαντική δούκισσα της Ferrara.

Η σχέση της με τον Cesare ήταν πολιτικά σημαντική.

Ο γάμος της με τον Alfonso d’Este το 1501–1502 ενίσχυσε τη θέση των Borgia στη βόρεια Ιταλία και αποτέλεσε εμφανές σύμβολο της ισχύος της οικογένειας.

Leonardo da Vinci — ο μηχανικός του Cesare

Ίσως μία από τις πιο συναρπαστικές πτυχές της ζωής του Cesare είναι η σχέση του με τον:

Leonardo da Vinci.

Το 1502 ο Leonardo εργάστηκε για τον Borgia ως:

«architect and general engineer».

Ταξίδεψε στη Romagna, επιθεώρησε:

οχυρώσεις,
πόλεις,
δρόμους,
υδραυλικά συστήματα,
αμυντικές εγκαταστάσεις.

Δημιούργησε χάρτες και τεχνικές μελέτες εξαιρετικής ακρίβειας.

Η Treccani αναφέρει ότι ο Leonardo παρέμεινε στην υπηρεσία του Cesare για περίπου δύο χρόνια και εργάστηκε σε στρατιωτικά και δημόσια έργα.

Αυτό μας δίνει μια εντελώς διαφορετική εικόνα του Borgia.

Δεν ήταν μόνο πολεμιστής.

Καταλάβαινε επίσης τη σημασία:

τεχνολογίας + μηχανικής + πληροφορίας.

Για έναν ηγεμόνα της Αναγέννησης, ο Leonardo ήταν σχεδόν το ισοδύναμο ενός:

στρατιωτικού μηχανικού, χαρτογράφου και technological adviser.

Πληροφορία ως δύναμη

Εδώ βρίσκεται ένα πολύ σύγχρονο στοιχείο της ιστορίας του Cesare.

Ο έλεγχος μιας περιοχής δεν εξαρτιόταν μόνο από τον στρατό.

Εξαρτιόταν και από:

χάρτες,
δρόμους,
οχυρώσεις,
επικοινωνίες,
γνώση του εδάφους.

Οι χάρτες του Leonardo αποτελούσαν πραγματικά εργαλεία εξουσίας.

Σε μια εποχή χωρίς:

GPS,

satellites,

drones,

digital maps,

η ακριβής γεωγραφική πληροφορία είχε τεράστια στρατηγική αξία.

Ο Cesare φαίνεται ότι το καταλάβαινε πολύ καλά.

Ο «πρώτος σύγχρονος πολιτικός»;

Μερικές φορές ο Cesare χαρακτηρίζεται υπερβολικά ως ένας από τους πρώτους «σύγχρονους» πολιτικούς.

Η έκφραση χρειάζεται προσοχή.

Δεν ήταν σύγχρονος με τη σημερινή έννοια.

Ήταν απόλυτα παιδί της Αναγέννησης.

Όμως παρουσιάζει χαρακτηριστικά που θυμίζουν τη μετάβαση από τον φεουδαρχικό κόσμο προς το συγκεντρωτικό κράτος:

μόνιμη διοίκηση,
ενιαία δικαιοσύνη,
συγκέντρωση εξουσίας,
επαγγελματικός στρατός,
κρατική επικοινωνία,
πολιτική προπαγάνδα.

Με αυτή την έννοια, η ιστορία του αποτελεί ενδιαφέρον παράθυρο στη γέννηση του πρώιμου νεότερου κράτους.

Και τότε όλα κατέρρευσαν

Η δύναμη του Cesare είχε έναν θεμελιώδη αδύναμο κρίκο:

τον πατέρα του.

Ο Alexander VI ήταν:

πηγή πολιτικής νομιμοποίησης,
οικονομικής στήριξης,
στρατιωτικής επιρροής,
και πρόσβασης στους μηχανισμούς της Εκκλησίας.

Τον Αύγουστο του 1503, ο Πάπας πέθανε.

Ο Cesare ήταν εκείνη την περίοδο βαριά άρρωστος.

Ο ίδιος αργότερα φέρεται να είπε στον Machiavelli ότι είχε προετοιμαστεί για όλα όσα θα μπορούσαν να συμβούν μετά τον θάνατο του πατέρα του — εκτός από το ενδεχόμενο να βρίσκεται και ο ίδιος σχεδόν ετοιμοθάνατος την ίδια στιγμή.

Η ειρωνεία είναι σχεδόν τέλεια.

Ένας άνθρωπος που είχε χτίσει την καριέρα του πάνω στον σχεδιασμό και τον υπολογισμό…

ηττήθηκε από μια συγκυρία που δεν μπορούσε να ελέγξει.

Ο νέος Πάπας: Julius II

Μετά τον σύντομο παπισμό του Pius III, εξελέγη ο Giuliano della Rovere ως Pope Julius II.

Ήταν παλιός και σκληρός αντίπαλος των Borgia.

Ο Cesare είχε υποστηρίξει την εκλογή του θεωρώντας ότι θα μπορούσε να εξασφαλίσει κάποια συμφωνία.

Αποδείχθηκε καταστροφικό λάθος.

Ο Julius II είχε δική του στρατηγική:

να επαναφέρει τα εδάφη της Romagna υπό άμεσο παπικό έλεγχο.

Ο Cesare έχασε σταδιακά:

τα εδάφη,

τις συμμαχίες,

τον στρατό,

την πολιτική του βάση.

Τελικά συνελήφθη.

Από πρίγκιπας σε φυλακισμένος

Μετά την πτώση του οδηγήθηκε πρώτα στην Ισπανία.

Φυλακίστηκε.

Όμως η ιστορία του δεν τελείωσε εκεί.

Το 1506 κατάφερε να δραπετεύσει.

Κατέφυγε στο Βασίλειο της Navarra, όπου βασιλιάς ήταν ο κουνιάδος του.

Για έναν άνθρωπο που λίγα χρόνια νωρίτερα ήλεγχε μεγάλο μέρος της Romagna, η αλλαγή ήταν εκπληκτική.

Από πιθανός ιδρυτής ιταλικού κράτους είχε γίνει:

φυγάς στρατιώτης.

Η τελευταία μάχη — Viana, 1507

Στις 12 Μαρτίου 1507, ο Cesare συμμετείχε σε στρατιωτική επιχείρηση κοντά στη Viana της Navarra.

Κατά τη διάρκεια της μάχης απομονώθηκε από τις δυνάμεις του και σκοτώθηκε.

Ήταν περίπου 31 ετών.

Η ηλικία του προκαλεί σχεδόν έκπληξη.

Όταν διαβάζουμε όσα συνέβησαν στη ζωή του, είναι εύκολο να φανταστούμε έναν άνθρωπο που έδρασε για δεκαετίες.

Στην πραγματικότητα:

η πολιτική του καριέρα ως στρατιωτικός ηγέτης διήρκεσε μόλις λίγα χρόνια.

Η ταχύτητα της ανόδου και της πτώσης

Αν συμπυκνώσουμε την ιστορία:

1498: εγκαταλείπει το cardinalate.

1499: Duke of Valentinois.

1500–1502: κατακτήσεις.

1502: σχεδόν κυρίαρχος της Romagna.

1503: θάνατος Alexander VI.

1504: φυλακισμένος.

1506: δραπέτης.

1507: νεκρός.

Μέσα σε λιγότερο από μία δεκαετία:

άνοδος → κορύφωση → κατάρρευση.

Σπάνια η ιστορία προσφέρει τόσο καθαρή καμπύλη εξουσίας.

Ήταν ο Cesare Borgia τέρας;

Η πιο εύκολη απάντηση είναι:

ναι.

Αλλά ιστορικά είναι ανεπαρκής.

Ο Cesare ήταν πράγματι αδίστακτος.

Χρησιμοποίησε βία και εξαπάτηση.

Διέταξε εκτελέσεις.

Κατέστρεψε αντιπάλους.

Αλλά το ίδιο πολιτικό περιβάλλον ήταν ήδη γεμάτο από:

πολέμους,

condottieri,

οικογενειακές συγκρούσεις,

δολοφονίες,

συμμαχίες που άλλαζαν μέσα σε ημέρες.

Αυτό δεν τον αθωώνει.

Απλώς τον τοποθετεί μέσα στην εποχή του.

Ήταν ιδιοφυΐα;

Και εδώ η απάντηση χρειάζεται ισορροπία.

Ήταν:

εξαιρετικά φιλόδοξος,

πολιτικά ευέλικτος,

ικανός στρατιωτικός οργανωτής,

ικανός στη χρήση πληροφοριών και συμβολισμού.

Όμως έκανε και τεράστια λάθη.

Το μεγαλύτερο ήταν πιθανότατα η αδυναμία του να δημιουργήσει ένα σύστημα που θα επιβίωνε χωρίς την υποστήριξη του πατέρα του.

Ο Machiavelli ακριβώς αυτό βρίσκει ενδιαφέρον.

Ο Cesare έκανε σχεδόν όλα τα «σωστά» βήματα.

Αλλά δεν πρόλαβε να ολοκληρώσει την ανεξαρτησία του.

Η ειρωνεία του Cesare Borgia

Ήθελε να δημιουργήσει:

μόνιμο κράτος.

Δημιούργησε τελικά:

μόνιμο μύθο.

Το κράτος του εξαφανίστηκε.

Οι κατακτήσεις του χάθηκαν.

Η οικογενειακή αυτοκρατορία κατέρρευσε.

Αλλά πέντε αιώνες αργότερα εξακολουθούμε να μιλάμε για:

τις στρατηγικές του,
τη σχέση του με τον Machiavelli,
τον Leonardo,
τη Lucrezia,
τις δολοφονίες,
την πολιτική του.

Από την άποψη της ιστορικής μνήμης, ο Cesare πέτυχε κάτι που οι περισσότεροι ηγεμόνες της εποχής του δεν κατάφεραν:

έγινε αρχέτυπο.

Cesare Borgia στη σύγχρονη κουλτούρα

Ο χαρακτήρας του έχει εμφανιστεί ξανά και ξανά σε:

μυθιστορήματα,
κινηματογράφο,
τηλεοπτικές σειρές,
videogames,
ιστορικά documentaries.

Στη σύγχρονη ποπ κουλτούρα εμφανίζεται συχνά ως:

ο σκοτεινός πρίγκιπας,

ο αδίστακτος στρατηγός,

ο άνθρωπος πίσω από την αυλή των Borgia.

Το πρόβλημα είναι ότι πολλές φορές ο fictional Cesare αντικαθιστά τον ιστορικό.

Η πραγματική του ζωή είναι ίσως λιγότερο «σατανική» από τον θρύλο.

Αλλά είναι πολύ πιο ενδιαφέρουσα πολιτικά.

Γιατί μας ενδιαφέρει ακόμη;

Ίσως γιατί ο Cesare Borgia θέτει ένα πρόβλημα που δεν έχει εξαφανιστεί:

Πόσο μακριά μπορεί να φτάσει κάποιος για να αποκτήσει και να διατηρήσει εξουσία;

Και αμέσως μετά έρχεται το δεύτερο:

Μπορεί μια αποτελεσματική πολιτική να θεωρηθεί καλή μόνο επειδή λειτουργεί;

Αυτή είναι ουσιαστικά η ερώτηση που βρίσκεται πίσω από μεγάλο μέρος της συζήτησης γύρω από τον Machiavelli.

Ο Cesare μας αναγκάζει να ξεχωρίσουμε:

αποτελεσματικότητα

από

ηθική.

Και αυτές οι δύο έννοιες δεν είναι πάντα ταυτόσημες.

Community Perspective — η ιστορία ως συζήτηση και όχι ως θρύλος

Υπάρχει ένας ακόμη λόγος που αξίζει να μιλάμε για τον Cesare Borgia.

Η ιστορία του αποτελεί εξαιρετικό παράδειγμα του πόσο σημαντικό είναι να διαχωρίζουμε:

πηγές,

προπαγάνδα,

φήμες,

και μεταγενέστερη μυθολογία.

Στον σύγχρονο κόσμο των social media, αυτή η διάκριση φαίνεται παράξενα οικεία.

Ένας άνθρωπος μπορεί να αποκτήσει δημόσια εικόνα η οποία σταδιακά γίνεται πιο ισχυρή από την πραγματικότητα.

Αυτό ακριβώς συνέβη στους Borgia.

Ορισμένα εγκλήματα ήταν πραγματικά.

Κάποια πιθανότατα διογκώθηκαν.

Κάποια παραμένουν αβέβαια.

Και άλλα προστέθηκαν πολύ αργότερα.

Ο ιστορικός δεν πρέπει απλώς να ρωτά:

«Τι λέγεται ότι έκανε;»

Πρέπει να ρωτά:

«Ποιος το έγραψε, πότε και γιατί;»

Η μεγάλη αντίφαση

Ο Cesare Borgia ήταν ταυτόχρονα:

κληρονόμος προνομίων

και άνθρωπος που δημιούργησε δική του δύναμη.

Προϊόν της Παπικής εξουσίας

και άνθρωπος που ήθελε ανεξάρτητο κράτος.

Σύμβολο βίας

και οργανωτής διοίκησης.

Προστάτης του Leonardo

και πολιτικός εκτελεστής αντιπάλων.

Πρότυπο στρατηγικής

και παράδειγμα αποτυχίας.

Ακριβώς αυτή η αντίφαση είναι που τον κάνει τόσο ενδιαφέρον.

Επίλογος — Ο Valentino που δεν έγινε ποτέ βασιλιάς

Ο Cesare Borgia έμοιαζε για λίγα χρόνια να έχει μπροστά του ολόκληρη την Ιταλία.

Είχε:

στρατό,

χρήματα,

γαλλική υποστήριξη,

παπική εξουσία,

πολιτική ευφυΐα,

και μία αυξανόμενη επικράτεια.

Ο Machiavelli τον παρακολουθούσε.

Ο Leonardo εργαζόταν γι’ αυτόν.

Οι αντίπαλοί του τον φοβούνταν.

Και οι πόλεις της Romagna άρχιζαν να βλέπουν έναν νέο συγκεντρωτικό άρχοντα.

Κι όμως, μέσα σε λίγους μήνες όλα εξαφανίστηκαν.

Η ιστορία του Cesare Borgia είναι γι' αυτό κάτι περισσότερο από ιστορία ενός φιλόδοξου άνδρα.

Είναι ιστορία για:

την εξουσία, την τύχη και τα όρια του ανθρώπινου ελέγχου.

Μπορεί κάποιος να σχεδιάσει σχεδόν τα πάντα.

Αλλά δεν μπορεί να σχεδιάσει τα πάντα.

Ο Cesare πίστεψε ότι μπορούσε να χτίσει ένα κράτος.

Η ιστορία αποφάσισε διαφορετικά.

Community Reflection

Ίσως αυτός να είναι ο βαθύτερος λόγος που ο Cesare Borgia εξακολουθεί να μας απασχολεί περισσότερο από πέντε αιώνες μετά.

Δεν ήταν απλώς «καλός» ή «κακός».

Ήταν ένας άνθρωπος που έδειξε πόσο γρήγορα μπορεί να συγκεντρωθεί η εξουσία — και πόσο γρήγορα μπορεί να εξαφανιστεί.

Η ζωή του θυμίζει ότι η πολιτική δύναμη δεν είναι ποτέ μόνο:

στρατός,

χρήμα,

στρατηγική.

Χρειάζεται επίσης:

νομιμοποίηση, θεσμούς και διάρκεια.

Ο Cesare κατάφερε να κατακτήσει πόλεις.

Κατάφερε να τρομοκρατήσει αντιπάλους.

Κατάφερε να εντυπωσιάσει ακόμη και τον Machiavelli.

Αυτό που δεν κατάφερε ήταν το δυσκολότερο:

να δημιουργήσει ένα πολιτικό σύστημα που θα επιβίωνε χωρίς τον ίδιο.

Και ίσως εκεί βρίσκεται η διαφορά ανάμεσα σε έναν μεγάλο κατακτητή και έναν πραγματικά μεγάλο ιδρυτή κράτους.

Cesare Borgia — Ο πρίγκιπας της Αναγέννησης ανάμεσα στην Ιστορία, την εξουσία και τον μύθο